Amaç ve Tanım
Öğrenim Hedefleri
Bu eğitim sonunda tüm katılımcıların aşağıdaki konularda temel nitelikte bilgi kazanmaları hedeflenmektedir:
- Temel ilk yardım kavram ve uygulamaları
- Hasta, yaralı ve olay yeri değerlendirmesini yapmak
- Temel yaşam desteği uygulamalarını yapma becerisi
- Solunum yolu tıkanmaları ve uygulanacak ilk yardım
- Kanamalarda kurallarına uygun ilk yardım
- Yaralar ve yaralanmalarda uygulanacak ilk yardım
- Kırık, çıkık ve burkulmalarda kurallara uygun ilk yardım
- Bilinç bozukluklarında kurallarına uygun ilk yardım
- Kurallara uygun taşıma teknikleri
Amaç
- İlkyardım gerektiren durumları tanımak,
- Doğru ilkyardım uygulamaları bilgilerini kazandırmak,
- İlkyardımla ilgili toplumsal hassasiyet ve farkındalığın oluşturulmasını sağlamaktır.
İLKYARDIM NEDİR?
Herhangi bir kaza veya yaşamı tehlikeye düşüren bir durumda, hastanın o anki durumunun daha kötüye gitmesini önlemek amacıyla; olayın olduğu yerde, sağlık personeli gelinceye kadar, eldeki imkanlarla yapılan ilaçsız temel yaşam desteğidir.
İlk Yardımın Amaçları
- Yaşam fonksiyonlarının sürdürülmesini sağlamak,
- Ortam güvenliğini sağlamak,
- Hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak,
- Yaralının durumunun kötüleşmesini önlemek,
- İyileşmeyi kolaylaştırmak.
Acil Tedavi Nedir?
Acil tedavi ünitelerinde ya da olay yerinde, yaralıya doktor ve sağlık personeli tarafından yapılan tıbbi müdahalelerdir.
İlkyardım Sırası
- Önce solunum zorluğu çeken ya da solunumu olmayanlara,
- Kanaması olanlara,
- Şoka girenlere,
- Yanık vakası olanlara,
- En son duruma göre durumu en ağır olanlara ilk yardım yapılır.
İlkyardımın Temel Uygulamaları (K.B.K)
İlkyardımcının temel görevleri:
- Korumak, (K)
- Bildirmek, (B)
- Kurtarmak (K)
1) Koruma
Kaza sonuçlarının ağırlaşmasını ya da başka kazaların oluşmasını önlemek için olay yerinin değerlendirilmesi ve güvenli bir çevre oluşturulmasıdır. İlkyardım eğitimi olmayan kişilerin olay yerinden uzak tutulması ve bilinçsiz müdahalelere izin verilmesi gerekir.
2) Bildirme (112)
Olay, mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde, ücretsiz telefon hattına sahip olan 112 Acil Servis'e bildirilmelidir.
112 Aranması Sırasında Nelere Dikkat Edilmeli?
- Sakin olunmalı.
- Kendinizi tanıtmalı ve telefon numaranız istenirse verilmelidir.
- Kesin yer ve adres bilgileri verilirken, olayın olduğu yere yakın bilinen bir yerin adı verilmelidir.
- Yaralı sayısı ve durumu bildirilmelidir.
- 112 tarafından sorulan sorulara net ve anlamlı cevaplar verilmeli, verilen talimatlar yerine getirilmeli.
- 112 merkezi, gerekli tüm bilgileri aldığını söyleyinceye kadar telefon kapatılmamalıdır.
3) Kurtarma (Müdahale)
Olay yerinde yaralılara müdahale, hızlı ancak sakin ve kendinden emin bir şekilde yapılan ilkyardımdır.
İlkyardımın ABC'si ve Hayat Kurtarma Zinciri
İLKYARDIMIN ABC'Sİ
Bilinç kontrol edildikten sonra, bilinç kapalı ise hızla değerlendirilmesi gereken uluslararası standarttır:
- Airway (Havayolu)
- Breathing (Solunum)
- Circulation (Dolaşım)
Hayat Kurtarma Zinciri
Hayat kurtarma zinciri 4 halkadan oluşur:
- 1. Halka: Sağlık kuruluşuna haber verilmesi
- 2. Halka: Olay yerinde temel yaşam desteği yapılması
- 3. Halka: Ambulans ekiplerince müdahaleler yapılması
- 4. Halka: Hastane acil servislerinde müdahale yapılması
İlkyardımcının Özellikleri
- Önce kendi can güvenliğini korumalı, sakin olmalı, paniğe mani olabilmeli.
- Kendine güvenli olmalı, olaya hakim olmalı, pratik olmalı.
- Olayı anında ve doğru olarak haber verebilmeli, iyi bir iletişim becerisine sahip olmalı.
- Çevredeki kişileri organize edebilmeli.
İnsan Vücudu ve İşleyişi
Temel Yapılar
- Hücre: İnsan vücudunun en küçük yapı taşıdır.
- Doku: Aynı yapı ve görevdeki hücre topluluğuna denir.
- Organ: Dokuların birleşmesiyle oluşur (mide, böbrek, kalp gibi).
- Sistem: Yaşamsal fonksiyonların yerine getirilebilmesi için organların birleşmesiyle oluşan yapıdır.
Sistemler
Hareket Sistemi
Vücudun hareket etmesini, desteklenmesini sağlar ve iç organlara koruyucu görev yapar. Yapıları: Kemikler, Eklemler, Bağlar, Kaslar.
Dolaşım Sistemi
Kalp, kan ve damarlardan oluşur. Merkezi kalptir. Kan: Oksijen ve besleyici öğeleri hücrelere taşır, atıkları toplar, vücut sıcaklığı ve sıvı dengesini ayarlar. Kan Damarları: Atardamar, Toplardamar, Kılcal damar. Nabız: Kalp atımlarının atardamara yaptığı basınçtır.
Sinir Sistemi
Bilinç, anlama, düşünme, algılama, hareketlerin uyumu, dengesi ve solunum ile dolaşımı sağlar. Organları: Beyin, Beyincik, Omurilik, Omurilik Soğanı, Sinirler.
Solunum Sistemi
Vücuda gerekli olan gaz alışverişi görevini yaparak hücre ve dokuların oksijenlenmesini sağlar. Organları: Ağız, Burun, Yutak, Gırtlak, Soluk borusu, Akciğerler.
Boşaltım Sistemi
Kanı süzerek gerekli maddelerin vücutta tutulması, zararlı olanların atılması görevlerini yaparak vücutta iç dengeyi korur. Organları: İdrar borusu, İdrar kesesi, İdrar kanalları, Böbrekler.
Sindirim Sistemi
Ağızdan alınan besinlerin öğütülerek, sindirilmesi ve kan dolaşımı vasıtasıyla vücuda dağıtılmasını sağlar. Organları: Ağız, Dil ve dişler, Yemek borusu, Mide, Safra kesesi, Pankreas, Bağırsaklar.
Hasta/Yaralının İlk ve İkinci Değerlendirmesi
Amaç
Hastalık ya da yaralanmanın ciddiyetini değerlendirmek, ilkyardım önceliklerini belirlemek, yapılacak ilkyardım yöntemini belirlemek ve güvenli bir müdahale sağlamaktır.
İlk Değerlendirme Aşamaları
- Çevre Güvenliği Sağlanır: Tekrar kaza olması riskini ortadan kaldırmak, yaralı sayısını belirlemek ve müdahaleleri planlamak amaçlanır.
- Bilinç Kontrolü Yapılır: Yetişkin/çocuklarda omuzlardan dokunarak ve seslenerek, bebeklerde ayak tabanına vurularak yapılır.
- Yüksek Sesle Yardım Çağrılır (112 aranır)
- İlkyardımın ABC'si Değerlendirilir
Hava Yolu Açıklığının Değerlendirilmesi (A)
Bilinç kaybı olanlarda dilin geri kaçması ya da yabancı cisimlerle tıkanma olabilir. Yabancı cisim varsa çıkarılır. Daha sonra Baş Geri - Çene Yukarı pozisyonu verilir.
Solunumun Değerlendirilmesi (B)
Bak-Dinle-Hisset yöntemi ile solunum 10 saniye süre ile değerlendirilir. Solunum yoksa derhal yapay solunuma başlanır.
Dolaşımın Değerlendirilmesi (C)
Çocuk ve yetişkinlerde şah damarından, bebeklerde kol atardamarından 3 parmakla 5 saniye süre ile nabız alınmaya çalışılır.
İkinci Değerlendirme Aşamaları
- Görüşerek Bilgi Edinme: Kendini tanıtma, hastayla adıyla hitap etme, rahatlatma, olayın mahiyeti, kullanılan ilaçlar, alerji varlığı gibi bilgileri öğrenme.
- Baştan Aşağı Kontrol Yapılır: Bilinç düzeyi, solunum, nabız, vücut ısısı kontrol edilir. Baş, boyun, göğüs kafesi, karın boşluğu, kol ve bacaklar kontrol edilerek şekil bozukluğu, yara, kanama, şişlik, ağrı ve nabız durumu araştırılır. Aksi ispat edilene kadar boyun zedelenmesi ihtimali göz ardı edilmemelidir.
Temel Yaşam Desteği (TYD) ve Tıkanıklık
Temel Yaşam Desteği Nedir?
Yaşam kurtarmak amacı ile hava yolu açıklığı sağlandıktan sonra, solunumu ve/veya kalbi durmuş kişiye yapay solunum ile akciğerlerine oksijen gitmesini, dış kalp masajı ile de kalpten kan pompalanmasını sağlamak üzere yapılan ilaçsız müdahalelerdir.
Solunum ve Kalp Durması
Solunum Durması: Solunum hareketlerinin durması nedeniyle vücudun oksijenden yoksun kalmasıdır. Hemen yapay solunuma başlanmaz ise bir süre sonra kalp durması meydana gelir. Kalp Durması: Bilinci kapalı kişide kalp atımının olmaması durumudur. Belirtileri: Solunumun olmaması, bilincin kapalı olması, hiç hareket etmemesi ve uyaranlara cevap vermemesidir.
Baş Geri - Çene Yukarı Pozisyonu
Bilinci kapalı bütün yaralılarda dilin geriye kaymasını ya da yabancı madde tıkanıklığını önlemek için verilir. Alından bastırılıp, çeneden kaldırılarak baş geriye doğru itilir.
Yetişkinlerde TYD (Temel Yaşam Desteği)
- Kalp Masajı: Göğüs kemiği 5 cm aşağı inecek şekilde 30 kalp basısı uygulanır. Bası hızı dakikada 100 bası olacak şekilde ayarlanır.
- Kurtarıcı Nefes: 30 kalp masajından sonra 2 solunum yaptırılır (30:2).
- Yaşamsal refleksler veya tıbbi yardım gelene kadar kesintisiz devam edilir.
Hava Yolu Tıkanıklığı
Kısmi Tıkanma
Öksürür, nefes alabilir ve konuşabilir.
İlkyardım: Hastaya dokunulmaz, öksürmeye teşvik edilir.
Tam Tıkanma
Nefes alamaz, acı çeker, ellerini boynuna götürür, konuşamaz, rengi morarmıştır.
İlkyardım: Heimlich Manevrası (Karına Bası Uygulama) yapılır.
Heimlich Manevrası (Bilinç Yerinde)
Hastanın arkasına geçilip sarılarak gövdesi kavranır. Bir elin başparmağı midenin üst kısmına yumruk yaparak konur, diğer el ile yumruk kavranır. Kuvvetle arkaya ve yukarı doğru 5 kez bastırılır. Tıkanıklık açılmadıysa hızla 5 kez sırtına (kürek kemikleri arasına) süpürür tarzda vurulur. Bu işlemler yabancı cisim çıkıncaya kadar 5'er kez dönüşümlü olarak tekrarlanır.
Bilinç Bozukluklarında İlkyardım
Bayılma (Senkop)
Tanımı ve Nedenleri:
Kısa süreli, yüzeysel ve geçici bilinç kaybıdır. Beyne giden kan akışının azalması sonucu oluşur. Nedenleri: Korku, aşırı heyecan, sıcak, yorgunluk, kapalı ortam, aniden ayağa kalkma, kan şekerinin düşmesi.
İlkyardım:
Sırt üstü yatırılır, ayakları 30 cm kaldırılır. Sıkan giysiler gevşetilir, kusma varsa yan pozisyonda tutulur.
Koma
Tanımı:
Yutkunma ve öksürük gibi reflekslerin ve dışarıdan gelen uyarılara karşı tepkinin azalması ya da yok olması ile ortaya çıkan uzun süreli bilinç kaybıdır.
Koma Pozisyonu (Yarı Yüzükoyun-yan Pozisyon):
Bilinç kapalı ise yaşam bulguları değerlendirilir (ABC) ve hastaya koma pozisyonu verilir. Hasta/yaralının döndürüleceği tarafa diz çökülür, karşı tarafta kalan kolu karşı omzunun üzerine konur, karşı taraftaki bacağı dik açı yapacak şekilde kıvrılır. İlkyardımcıya yakın kolu baş hizasında yukarı uzatılır. Karşı taraf omuz ve kalçasından tutularak bir hamlede çevrilir.
Şok
Tanımı:
Kalp-damar sisteminin yaşamsal organlara yeterince kan gönderememesi yüzünden ortaya çıkan ve tansiyon düşüklüğü ile seyreden bir akut dolaşım yetmezliğidir.
Şok Pozisyonu:
Hasta/yaralı düz olarak sırt üstü yatırılır, bacakları 30 cm kadar yukarı kaldırılarak, altına destek konulur. Üzeri örtülerek ısıtılır, yardım gelinceye kadar yaşam bulguları (2-3 dakikada bir) değerlendirilir.
Sara Krizi (Epilepsi)
İlkyardım: Kriz kendi sürecini tamamlamaya bırakılır. Hasta bağlanmaya çalışılmaz, kilitlenmiş çene açılmaya çalışılmaz, yabancı madde koklatılmaz veya ağızdan yiyecek içecek verilmez. Başını çarpmasını engellemek için altına yumuşak bir malzeme konur. Sıkan giysiler gevşetilir, kusmaya karşı tedbirli olunur.
Kanamalar
Tanımı ve Çeşitleri
Damar bütünlüğünün bozulması sonucu kanın damar dışına (vücut içine veya dışına doğru) akmasıdır.
Damar Tipine Göre Kanamalar:
- Atardamar Kanaması: Kalp atışına uyumlu şekilde, kesik ve fışkırarak akar, açık kırmızı renklidir.
- Toplardamar Kanaması: Koyu renkli ve sızıntı şeklindedir.
- Kılcal Damar Kanaması: Küçük kabarcıklar şeklindedir.
Dış Kanamalarda İlkyardım
Kanayan yer üzerine temiz bir bezle bastırılır. Kanama durmazsa ikinci bir bez koyarak basınç arttırılır ve bandajla sarılır. Kanayan bölge yukarı kaldırılır. Kanayan yere en yakın basınç noktasına baskı uygulanır.
Turnike (Boğucu Sargı) Uygulaması
Turnike, çok sayıda yaralının bulunduğu ortamda tek ilkyardımcı varsa, uzuv kopması varsa ve baskı noktalarına baskı yeterli olmuyorsa uygulanır. Dikkat: Malzemenin genişliği en az 8-10 cm olmalı, ip, tel gibi kesici malzemeler kullanılmamalıdır. Uygulama saati bir kağıda yazılmalı ve yaralının üzerine asılmalıdır. Uzun süreli kanamalarda 15-20 dakikada bir gevşetilmelidir.
İç Kanamalarda İlkyardım
Hasta/yaralının bilinci ve ABC'si değerlendirilir. Üzeri örtülerek ayakları 30 cm yukarı kaldırılır. Asla yiyecek ve içecek verilmez. Hareket ettirilmez (özellikle kırık varsa). Tıbbi yardım istenir (112).
Kırık, Çıkık ve Burkulmalar
Kırık Nedir?
Kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. Kapalı Kırık: Kemik bütünlüğü bozulmuş ancak deri sağlamdır. Açık Kırık: Deri bütünlüğü bozulmuştur, kırık uçları dışarı çıkabilir.
Kırıklarda İlkyardım:
Hasta/yaralı hareket ettirilmez, sıcak tutulur. Kırık şüphesi olan bölge, bir alt ve bir üst eklemleri de içine alacak şekilde tespit edilir. Açık kırıklarda, tespitten önce yara temiz bir bezle kapatılmalıdır.
Burkulma Nedir?
Eklem yüzeylerinin anlık olarak ayrılmasıdır. Belirtileri: Ağrı, kızarma, şişlik, işlev kaybı.
İlkyardım:
Sıkıştırıcı bir bandajla burkulan eklem tespit edilir. Şişliği azaltmak için bölge yukarı kaldırılır, hareket ettirilmez.
Çıkık Nedir?
Eklem yüzeylerinin kalıcı olarak ayrılmasıdır. Kendiliğinden normal konumuna dönemez.
İlkyardım:
Eklem aynen bulunduğu şekilde tespit edilir. Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz. Bölgede nabız, deri rengi ve ısısı kontrol edilir.
Tespit Uygulamalarında Dikkat Edilmesi Gerekenler
Yaralı bölge sabit tutulmalı, yara varsa üzeri temiz bir bezle kapatılmalıdır. Yaralı bölge nasıl bulunduysa öyle tespit edilmeli, düzeltilmeye çalışılmamalıdır. Tespit; kırık, çıkık ve burkulmanın üstündeki ve altında kalan eklemleri de içerecek şekilde yapılmalıdır.
Yaralanmalar
Yara Nedir?
Bir travma sonucu deri ya da mukozanın bütünlüğünün bozulmasıdır. Ortak Belirtileri: Ağrı, kanama, yara kenarının ayrılması.
Yara Çeşitleri: Kesik, Ezikli, Delici, Parçalı, Kirli (Enfekte) Yaralar.
Yaralanmalarda Genel İlkyardım
Yaşam bulguları değerlendirilir (ABC). Kanama durdurulur. Yara üzerine kapatılır, yabancı cisimlere dokunulmamalıdır.
Delici Karın/Göğüs Yaralanmaları
Karın Yaralanmaları: Dışarı çıkan organlar içeri sokulmaya çalışılmaz, üzerine geniş ve nemli temiz bir bez örtülür. Bilinç yerinde ise sırt üstü pozisyonda bacaklar bükülmüş olarak yatırılır. Göğüs Yaralanmaları: Yara üzerine plastik poşet vb. sarılmış bir bezle kapatılır. Nefes alma sırasında hava girmesini engellemek, nefes verme sırasında havanın dışarı çıkmasını sağlamak için yara üzerine konan bezin bir ucu açık bırakılır. Bilinci açık ise yarı oturur pozisyonda oturtulur.
Kafatası ve Omurga Yaralanmaları
Trafik kazalarında ölümlerin % 80'i bu yaralanmalardan olmaktadır. İlkyardım: Baş-boyun-gövde ekseni bozulmamalıdır. Bilinci açıksa hareket etmemesi sağlanır. Yardım geldiğinde sedyeye baş-boyun-gövde ekseni bozulmadan alınmalıdır.
Hasta/Yaralı Taşıma Teknikleri
Genel Kurallar
İlkyardımcı kendi sağlığını riske sokmamalıdır. Hasta/yaralı mümkün olduğunca az hareket ettirilmeli. Baş-boyun-gövde ekseni esas alınarak en az 6 destek noktasından kavranmalıdır. Tüm hareketleri yönlendirecek sorumlu bir kişi olmalıdır.
Acil Taşıma Teknikleri
- Araç İçindeki Yaralıyı (Rentek) Taşıma Yöntemi: Bir tehlike söz konusu ise (solunum durması, yangın vb.) omuriliğe zarar vermeden çıkarmada kullanılır. Baş-boyun-gövde hizasını bozmadan araçtan dışarı çekilir.
- Sürükleme Yöntemleri: Çok kilolu ve iriyarı kişilerin taşınması gerekiyorsa ya da dar yerden çıkarmalarda kullanılır. Ayak bileklerinden veya koltuk altından tutarak sürükleme yapılır.
Kısa Mesafe Taşıma Teknikleri
Kucakta Taşıma
Bilinci açık çocuklar ve hafif yetişkinler için uygundur.
İtfaiyeci Yöntemi
Bilinci kapalı kişilerin hızlı taşınmasında kullanılır.
Altın Beşik
İki ilkyardımcı ile eller üzerinde taşıma yöntemi.
Sandalye ile Taşıma
Bilinçli hastaları merdivenden indirip çıkarmada kullanılır.
Diğer Acil Durumlarda İlkyardım
Göğüste Kuvvetli Ağrı (Kalp Krizi)
Hasta ciddi bir ölüm korkusu ve yoğun sıkıntı hisseder, terleme, mide bulantısı, kusma görülür. Ağrı; göğüs ya da mide boşluğunda, omuzlara, boyuna, çeneye ve sol kola yayılır.
İlkyardım:
Hasta hemen dinlenmeye alınır, sakinleştirilir. Yarı oturur pozisyon verilir. Kullandığı ilaçları varsa almasına yardım edilir. Tıbbi yardım istenir (112).
Kan Şekeri Düşüklüğü
Hastanın bilinci yerinde ve kusmuyorsa ağızdan şeker, şekerli içecekler verilir. Bilinci yerinde değilse koma pozisyonu verilerek tıbbi yardım çağrılır (112).
Yanıkta İlkyardım
Yanık bölge en az 20 dakika çeşme suyu altında tutulur (yanık yüzeyi büyükse ısı kaybı olacağından önerilmez). Ödem oluşabileceği düşünülerek yüzük, bilezik, saat gibi eşyalar çıkarılır. Su toplamış yerler patlatılmaz, yanık üzerine ilaç ya da merhem sürülmemelidir. Yanık üzeri temiz bir bezle örtülür.
Donukta İlkyardım
Hasta/yaralı ılık bir ortama alınarak soğukla teması kesilir. Donuk bölge ovulmaz, kendi kendine ısınması sağlanır. Su toplamış bölgeler patlatılmaz.
Zehirlenmelerde İlkyardım
Zehirlenme şüphesi varsa 114 Zehir Danışma Merkezi aranır. Bilinç yerindeyse ve yakın zamanda olduysa kusturulmaya çalışılmaz (koroziv maddelerde asla kusturulmaz). Zehirli madde örneği saklanır, hasta en kısa sürede hastaneye ulaştırılır.
İlk Yardım Çantası
Zorunluluk ve İçindekiler
Karayolları Trafik kanunu ve yönetmeliği hükümlerine göre trafiğe çıkacak bütün motorlu araçlarda (iş makineleri, G. Motosiklet A2 ve Motorlu bisiklet A1 hariç) ilkyardım çantası bulundurmak zorunludur.
İçinde Bulunması Zorunlu Malzemeler (TS 4019'a göre):
- Sargı bezi, Steril gazlı bez, Pamuk, Yara Bandı.
- Makas, Çengelli İğne, Üçgen Sargı Bezi.
- Elastik Bandaj (Turnike), Air Way - Suni Solunum Maskesi.
Not: Tentürdiyot ve oksijenli su, Emniyet genel müdürlüğünce çanta muhteviyatından çıkartılmıştır.
Araç Tipine Göre Çanta Sayısı
| Araç Tipi | Minimum Çanta Sayısı | Ek Malzeme |
|---|---|---|
| Binek Araçlar | 1 adet | Standart içerik |
| Minibüs | 2 adet | Ek sargı bezi |
| Otobüs | Her 10 kişi için 1 adet | Ek gazlı bez, eldiven |
| Kamyon, Tır | 1-2 adet | Battaniye, plastik örtü |
Önemli Uyarılar
- İlk yardım çantası kolay ulaşılabilir yerde olmalıdır
- Son kullanma tarihleri kontrol edilmelidir
- Çantanın temiz ve kuru olması sağlanmalıdır
- Kullanılan malzemeler yenilenmelidir