Yolcu Mevzuatı
Ders Hakkında
Bu ders, SRC belgesi sahibi profesyonel sürücülerin ve taşıma firmalarının yolcu taşımacılığında uymaları gereken yasal mevzuatı, 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu'nu, Karayolu Taşıma Yönetmeliği'ni (yetki belgeleri, bilet, bagaj, sigorta), Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği'ni, yolcu haklarını ve yaptırımları resmî mevzuat metinlerine göre öğretmeyi amaçlamaktadır.
Ders Bölümleri
1 4925 Sayılı Karayolu Taşıma Kanunu
Kanunun konusu: Kamuya açık karayolunda motorlu taşıtlarla yapılan yolcu ve eşya taşımacılığını, acentelik, taşıma işleri komisyonculuğu, nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliğini düzenler. Tarihi: 10/7/2003. Bu kanunda hüküm bulunmayan hallerde Türk Ticaret Kanunu hükümleri uygulanır (md. 36).
Temel Tanımlar (md. 3)
Düzenli sefer
Belirli bir zaman ve ücret tarifesine göre, tespit edilmiş bir güzergâhta, önceden açıklanmış yerleşme birimleri arasında yapılan taşıma.
Arızî sefer
Aynı taşıtla bütün güzergâh boyunca aynı yolcu grubunun taşınması ve kalkış noktasına geri getirilmesi (kapalı kapı); gidişi dolu dönüşü boş veya gidişi boş dönüşü dolu seferler.
Mekik sefer
Birden fazla gidiş ve dönüş seferinde, aynı kalkış yerinden aynı varış yerine, önceden gruplandırılmış yolcuların taşınması.
Şehirlerarası / Uluslararası taşıma
Şehirlerarası: bir ilin herhangi bir noktasından başlayıp başka bir ilin herhangi bir noktasında biten taşıma. Uluslararası: Türkiye'den veya Türkiye'ye karayoluyla yapılan ya da Türkiye üzerinden transit yapılan taşıma.
Önemli Maddeler
| Madde | Hüküm |
|---|---|
| Madde 4 | Taşımalar; ekonomik, seri, elverişli, güvenli, çevreye kötü etkisi en az ve kamu yararını gözetecek tarzda, serbest rekabet ortamında gerçekleştirilir. |
| Madde 5 | Taşımacılık için Bakanlıktan yetki belgesi almak zorunludur. Yetki belgesi için işletmecinin mesleki saygınlık, mali yeterlilik ve mesleki yeterliliğe sahip olması gerekir. Ticari araçlarda çalışan şoförlerin sürücü mesleki yeterlilik belgesi (SRC) almaları zorunludur. Yetki belgesinden ayrı olarak taşıt belgesi ve her taşıt için taşıt kartı verilir; taşıt kartı taşıtta bulunmalıdır. Taşımacılar, taşıma hizmetini kabul edilebilir bir neden olmaksızın yapmaktan kaçınamaz. |
| Madde 6 | Yolcu taşımaları biletsiz veya taşıma sözleşmesiz yapılamaz. Taşımacı, yolcunun güvenlik içinde taşınmasından sorumludur; yolcular da taşımacının aldığı güvenlik tedbirlerine uymak zorundadır. Taşımacı, acentesinin işlemlerinden müteselsilen sorumludur. |
| Madde 7 | Taşımacı; sağlıklı, rahat ve güvenli yolculuk için tedbir almak, yolcuyu taahhüt ettiği yere götürmek, nitelikli şoför ve personel göndermek, şoförlerin sürücü belgesini araştırmak, teknik şartlara uymayan taşıtları trafiğe çıkarmamak, yeterli sayıda şoför bulundurmak ve taşıt kartı ile zorunlu sigortası olmayan taşıtı trafiğe çıkarmamak zorundadır. Taşımacılar, şoförlerinin ceza puanı durumunu altışar aylık süreyle yılda en az iki kez Emniyet Genel Müdürlüğünden öğrenir ve gerekli eğitim/iç denetim tedbirlerini alır. |
| Madde 10 | Yolcu taşımacılığında komisyonculuk yapılamaz. |
| Madde 11 | Düzenli seferlerde ücret ve zaman tarifelerine uyulması, tarifelerin işyeri, terminal ve bilet satış yerlerinde görülebilecek şekilde asılması zorunludur. Ücret tarifesi gidiş ve dönüşte aynıdır; değişik fiyat tarifesi uygulanamaz. |
| Madde 14 | Zorunlu haller ve sınır mülki idare amirinin izni dışında yolcu ve eşya sınır kapılarına taşınamaz; yolcular sınır kapısından yaya geçerek başka bir taşıta binemez. |
| Madde 32 | Düzenli seferli yolcu taşımalarında kalkış ve varışlar bir terminalden yapılır; yeri ve zamanı önceden belirlenmiş ara duraklarda yolcu indirilip bindirilebilir. Yolcu taşımacıları en az bir yolcu terminaline sahip olmak veya kullanma hakkına sahip olmak zorundadır. |
Beklenmedik haller (md. 7): Yol, hava koşulu, arıza veya kaza gibi sebepler taşımanın devamını engeller ve belirsiz bir süre ya da varış için gerekli sürenin bir katından fazla beklemeyi gerektirirse; taşımacı imkân varsa başka güzergâhtan taşımayı tamamlar. Aksi halde yolcuyu güzergâh üzerinde dilediği bir yere götürür veya hareket noktasına geri getirir. Bu hallerde taşımacı ek ücret isteyemez, yolcunun hakları saklıdır.
2 Yetki Belgeleri ve Yolcu Taşıma Türleri
Karayolu Taşıma Yönetmeliği md. 6'ya göre yolcu taşımacılığında verilen yetki belgesi türleri şunlardır:
| Belge | Taşıt / Kapsam | Kime verilir |
|---|---|---|
| A1 | Otomobil, yurtiçi | Tarifeli veya tarifesiz yurtiçi yolcu taşıyanlara |
| A2 | Otomobil, uluslararası | Uluslararası tarifesiz taşıyanlara |
| B1 | Otobüs, yurtiçi ve/veya uluslararası | Ticari ve tarifeli taşıyanlara |
| B2 | Otobüs, yurtiçi ve/veya uluslararası | Ticari ve tarifesiz taşıyanlara |
| B3 | Otobüs, hususi taşımacılık | Kendi personelini, kendi diyaliz merkezindeki hastaları, kendi özel eğitim ve rehabilitasyon merkezindeki engelli bireyleri (ve velisini/vasisini) taşıyanlara |
| D1 | Otobüs, yalnızca yurtiçi | Ticari ve tarifeli taşıyanlara |
| D2 | Otobüs, yalnızca yurtiçi | Ticari ve tarifesiz taşıyanlara |
| D3 | Otobüs, hususi taşımacılık (yurtiçi) | B3 gruplarına ek olarak kendi tarım alanında çalışacak mevsimlik tarım işçilerini taşıyanlara |
| D4 | İliçi ve 100 km'ye kadar şehirlerarası | Ticari olarak, tarifeli ve tarifesiz taşıyanlara |
| F1 / F2 | Acentelik | F1: yurtiçi acentelik; F2: yurtiçi ve/veya uluslararası acentelik |
| S | Servis taşımacılığı | Ticari amaçla yurtiçi servis taşımacılığı yapanlara |
| T1 / T2 | Yolcu terminali | T1: büyükşehir belediye sınırları içinde; T2: sınırlar dışındaki yerleşim birimlerinde terminal işletmeciliği |
Tarifeli taşıma
- Her yolcu için ayrı yolcu taşıma bileti düzenlenir (md. 36)
- Zaman tarifesine tabidir; tarifeler Bakanlıkça onaylanır
- Kalkış ve varışlar terminalden yapılır
Tarifesiz taşıma
- Taşıma sözleşmesi yapılması zorunludur (md. 37)
- Her seferde taşınan yolcuların yazılı olduğu yolcu listesi bulundurulur
- Sözleşmeye uygun fatura veya fatura yerine geçen belge düzenlenir
Belge ve kayıt: Taşıt belgesine kaydedilmeyen taşıt, yetki belgesi kapsamındaki faaliyette kullanılamaz (md. 40/15). Yetki belgesinin kapsamı dışında faaliyet yapılamaz; geçerli yetki belgesi olmadan bu yönetmelikteki faaliyetlerde bulunulamaz.
3 Yolcu Bileti, Taşıma Sözleşmesi ve Bagaj
Yolcu Taşıma Bileti (KTY md. 36)
Biletteki zorunlu bilgiler
- Yetki belgesi sahibinin adı/unvanı, yetki belgesi no, adres, vergi kimlik no
- Biletin seri ve sıra numarası, düzenleme tarihi
- Kalkış ve varış yeri, hareket tarihi ve saati
- Yolcunun T.C. kimlik no (yabancıda uyruk ve pasaport no), adı soyadı, iletişim bilgisi, engelli olup olmadığı
- Koltuk numarası ve taşıma ücreti
Temel kurallar
- Oturma yerleri numaralandırılır; numaralı koltuklar dışında yolcu taşınamaz
- Satılmış koltuk başka yolcuya satılamaz
- Her seferde en fazla 1 yolcu ile görevli olmayan 2 personel biletli olarak ücretsiz taşınabilir
- Sefer iptalinde bilet ücreti iade edilir
- E-bilet düzenlenebilir; e-biletli yolcular için e-yolcu listesi taşıtta bulundurulur
- Yolcular seyahat süresince biletlerini yanlarında bulundurmak zorundadır (md. 45)
Bilet iadesi (md. 36/8)
Otobüs hareket saatinden 12 saat öncesine kadar yapılan müracaatlarda bilet ücretinin tamamı iade edilir. Sefer başlayıncaya kadar yapılan müracaatlarda ise 6 ay geçerli açık bilet düzenlenir.
Bagaj Kuralları (KTY md. 38)
| Kural | Aykırılıkta uyarma |
|---|---|
| Yolcunun 30 kg'a kadar bagajı ücretsiz taşınır. Her bagaj, iki parçalı etiketle etiketlenir (bir parça bagaja, bir parça bilete) ve yolcu ile bagaj bilgisi elektronik olarak eşleştirilir. | 10 |
| Bagaj bölümü dışında eşya taşınamaz. | 5 |
| Etiketlenmiş yolcu bagajı dışında hiçbir bagaj taşınamaz. | 5 |
| Taşıtın azami yüklü ağırlığını aşacak şekilde bagaj yüklenemez. | 10 |
| Yolcu beraberinde olmayan ticari eşya ve kargo taşınamaz. | Kanun md. 26/1-(a) idari para cezası |
| Yanıcı, yakıcı, parlayıcı, patlayıcı, zehirli, bulaşıcı, radyoaktif eşya; bagaj bölümü dahil taşıtta taşınamaz. | 150 |
| Evcil hayvan: aşı karneli kedi/köpek (tehlike arz edenler hariç) ve kuş (saka, muhabbet, kanarya) kilitli özel kafeste, yolcunun kucağında veya koltuk önünde taşınabilir. Görme engelli yolcunun sertifikalı rehber köpeği ağızlıkla ve sağlık belgesiyle ücretsiz taşınır. | 2 |
Hasar halinde (md. 40/14): Bagaj hasar görmüşse yolcuya ayrıntılı bilgi verilir; istenirse yolcu dışında bir tanığın katılımıyla bagaj açılır, hasar tutanakla tespit edilir. İtiraz yoksa teslim imzası alınarak teslim edilir. Yetki belgesi sahibi, bagajı teslim aldığı andan teslim edene kadar kayıp, zayi, hasar ve çalınmadan sorumludur (md. 40/9).
4 Yolcu Hakları, Sigorta ve Sorumluluklar
Yolcunun hakları
- Sağlıklı, rahat ve güvenli yolculuk (Kanun md. 7)
- Kusursuz hizmet (KTY md. 46/2)
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanundan doğan haklar saklıdır
- Sefer iptalinde ücret iadesi; 12 saat kuralı ve açık bilet
- Beklenmedik durumlarda ek ücret ödemeden varış, ara nokta veya hareket noktasına dönüş
- Hasar görmüş bagajın tutanakla tespiti
Yolcunun yükümlülükleri (md. 45)
- Seyir ve güvenliği tehlikeye düşürecek, diğer yolcuları rahatsız edecek, genel ahlaka ve adaba aykırı davranışta bulunmamak
- Taşıtın teknik donanımını olumsuz etkileyebilecek cihaz kullanmamak
- Bileti yanında bulundurmak
- Taşımacının güvenlik tedbirlerine uymak
Zorunlu Sigortalar (KTY md. 47-49)
Yolcu taşımalarında yetki belgesi sahipleri, yolcular ile sürücüler ve yardımcılarına gelebilecek bedeni zararlar için iki sigortayı yaptırmak zorundadır:
- Zorunlu mali sorumluluk sigortası (2918 sayılı Kanunda tanımlanan, "trafik sigortası")
- Karayolu yolcu taşımacılığı zorunlu koltuk ferdi kaza sigortası
Bu sigortaları bulunmayan taşıt sefere çıkarılamaz. Sigortasız taşıtların terminalden çıkışına ve trafiğe katılmasına yetkili görevliler izin vermez. Aykırılıkta Kanun md. 26/1-(e) idari para cezası uygulanır.
5 Mesleki Yeterlilik Belgesi (SRC)
Mesleki Yeterlilik Belgesi (MYB), Karayolu Taşımacılığı Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği ile düzenlenir. SRC türleri:
| Belge | Kapsam |
|---|---|
| SRC1 | Uluslararası yolcu taşımacılığı |
| SRC2 | Yurtiçi yolcu taşımacılığı |
| SRC3 | Uluslararası eşya-kargo taşımacılığı |
| SRC4 | Yurtiçi eşya-kargo taşımacılığı |
| SRC Kurye | Yalnızca motosiklet veya motorlu bisikletle kurye taşımacılığı |
Belgenin özellikleri
- SRC1 sahibi SRC2'yi, SRC3 sahibi SRC4'ü almış sayılır
- Belgeler süresiz düzenlenir
- Bakanlık, 5 yılda bir periyodik eğitim zorunluluğu getirebilir
- Kaybolan veya yıpranan belge, ücreti karşılığında yenilenir
İptal ve yaş sınırı
- Sürücü 69 yaşından gün aldığında belge iptal edilir
- 66 yaşından gün alan sürücünün belgesi geçici olarak geçersiz olur; sürücü tipi sağlık raporu ve psiko-teknik raporu sunarsa belge yeniden geçerli olur (başvuru 66 yaşından 90 gün önce yapılabilir)
- 66 yaşını dolduran kişiye ilk defa SRC düzenlenmez
- Başkasına ait takograf sürücü kartı kullanılırsa, kart sahibinin ve kullanan sürücünün SRC'si iptal edilir
- Belirli suçlardan adli sicil kaydı bulunduğunun tespiti halinde (SRC1-SRC2 için kapsam daha geniştir) belge iptal edilir
Eğitim kuralları: Bir ders 50 dakikadır, dersler arasında 10 dakika dinlenme verilir; günlük ders programı en az 3, en fazla 8 saattir. Bir derslikte en çok 30 kişi bulunur. Eğitime devam zorunludur; toplam ders saatinin 1/5'i kadar devamsızlık yapanın kaydı o dönem için silinir.
6 Yaptırımlar: İdari Para Cezaları ve Uyarma Puanları
4925 sayılı Kanun md. 26 - İdari Para Cezaları
| Aykırılık | İdari para cezası |
|---|---|
| Yetki belgesi almadan veya yetki belgesi kapsamı dışında faaliyet | 17.000 - 170.000 TL |
| Yetki belgesi olduğu halde taşıtı yetki belgesine kaydettirmeden kullanma | 8.500 - 85.000 TL |
| Biletsiz veya taşıma sözleşmesiz yolcu taşıma (md. 6/1) | 8.500 - 85.000 TL |
| Yolcu taşımacısının md. 7/1 yükümlülüklerine aykırılığı | 17.000 - 170.000 TL |
| Ücret/zaman tarifesine uymama veya tarifeyi görülebilir yere asmama | 8.500 - 85.000 TL (tarifeyi asmama: 3.500 - 35.000 TL) |
| Terminal ve ara durak dışında yolcu indirip bindirme | 5.000 - 50.000 TL |
| Mesleki yeterlilik belgesi olmadan faaliyet gösteren işletmeci | 8.500 - 85.000 TL |
| Mesleki yeterlilik belgesi olmadan taşıt kullanan şoför / işletmecisi | 3.500 - 35.000 TL / 8.500 - 85.000 TL |
| Denetimde istenen bilgi veya belgeyi ibraz etmeme | 3.000 - 30.000 TL |
- Cezalar tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.
- Bazı fiillerde aynı kabahat için 48 saat (yetki belgesiz faaliyet gibi) veya 3 ay (MYB'siz işletmeci) geçmeden ikinci ceza verilmez.
- Bazı cezalar, tebliğden itibaren aynı takvim yılı içindeki üçüncü ve sonraki tekrarda bir kat artırılır.
- Cezaları uygulamaya yetkililer: Bakanlık personeli, trafik polisi ve zabıta, rütbeli jandarma, sınır kapılarındaki gümrük muhafaza/muayene memurları, terminallerde belediye zabıtası (md. 27).
- Tutarlar Kanun metninin güncel (2025) halidir; güncel uygulama için Bakanlık duyurularına bakınız.
Uyarma Sistemi (KTY)
Yönetmelik, bazı ihlallerde yetki belgesi sahibine uyarma puanı verir. Yönetmelikte belirlenen eşiklere ulaşıldığında yetki belgesine yönelik yaptırımlar (faaliyetin geçici durdurulması, iptal) uygulanır. Derste bilinmesi gereken örnekler:
| İhlal | Uyarma |
|---|---|
| Koltuk numaralandırmama; ücretsiz taşıma sınırını aşma; sefer iptalinde ücret iade etmeme; evcil hayvan kuralı | 2 |
| Biletteki bilgilerin eksikliği; numaralı koltuk dışında yolcu taşıma; satılmış koltuğu tekrar satma; 12 saat/açık bilet kuralına uymama; e-yolcu listesi bulundurmama; bagaj bölümü dışında eşya taşıma | 5 |
| Bagaj etiketleme kuralı; azami ağırlığı aşan bagaj; bagaj kaybı/hasarında sorumluluğu yerine getirmeme | 10 |
| Takograf sürücü kartı olmadan veya başkasına ait kartla sürüş; takograf manipülasyonu (taşıtın kayıtlı olduğu yetki belgesi sahibine) | 75 |
| Tehlikeli (yanıcı, parlayıcı, patlayıcı vb.) yolcu eşyası taşıma | 150 |
7 Diğer Mevzuat ve Kaynak Notu
- Karayolları Trafik Kanunu (2918) ve Karayolları Trafik Yönetmeliği: çalışma ve dinlenme süreleri, hız, takograf (SRC dersleri "Yasal Sorumluluklar" ve "Trafik Kuralları ve Cezalar" bölümlerinde işlenir)
- Türk Ticaret Kanunu: 4925 sayılı Kanunda hüküm bulunmayan hallerde uygulanır
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun: yolcunun tüketici olarak hakları saklıdır
- Seyahat acenteleri ve koltuk ferdi kaza sigortası mevzuatı: bu sayfada özetlenmemiştir; güncel metin için Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı duyurularına bakınız.
Ders süresi: Müfredatta mevzuat dersi SRC-1 programında 8 saat, SRC-2 programında 5 saattir. Bu sayfa her iki program için ortak çekirdeği kapsar.
Önemli Hatırlatmalar
Taşıtta bulunması gerekenler:
- Taşıt kartı
- Zorunlu mali sorumluluk ve koltuk ferdi kaza sigortası
- Tarifeli seferde yolcu bileti; tarifesizde taşıma sözleşmesi ve yolcu listesi
- E-bilet varsa e-yolcu listesi
- Sürücünün SRC belgesi
Sayılar:
- Ücretsiz bagaj: 30 kg
- Tam iade: hareketten 12 saat öncesine kadar; sonrası (sefer başlayana dek) 6 ay geçerli açık bilet
- Ceza puanı sorgusu: yılda en az 2 kez, altı ayda bir
- SRC yaş sınırı: 66 (rapor) / 69 (iptal)
- Periyodik eğitim: 5 yılda bir (Bakanlık isterse)
Sınavda Çıkabilecek Sorular
- Düzenli sefer, arızî sefer ve mekik sefer nedir?
- B1, B2, D1, D2 ve D4 yetki belgeleri neyi kapsar?
- Tarifeli ve tarifesiz taşımada hangi belgeler zorunludur?
- Yolcuya ücretsiz taşınacak bagaj miktarı nedir?
- Bilet iade ve açık bilet kuralı nedir?
- Hangi eşyalar yolcu bagajında taşınamaz?
- Yolcu taşımacılığı için zorunlu sigortalar nelerdir?
- Beklenmedik hallerde taşımacı ne yapmak zorundadır?
- Yolcu taşımacılığında komisyonculuk yapılabilir mi?
- SRC1, SRC2, SRC3 ve SRC4 neleri kapsar?
- SRC belgesi hangi durumlarda iptal edilir?
- Taşımacı şoförlerinin ceza puanını ne sıklıkla sorgular?
Konuyu bitirdin mi?Bu dersin deneme sınavıyla kendini dene.
Denemeyi çöz